W lesie gospodarczym Lanouée w Bretanii – regionie Francji słynącym z atlantyckich wiatrów i mozaiki żywopłotów (bocage) – powstał park wiatrowy Les Moulins du Lohan. Miał być symbolem zielonej transformacji, a stał się przykładem „zielono-zielonego dylematu” [1]: jak pogodzić szybki rozwój OZE z ochroną wrażliwej fauny – zwłaszcza nietoperzy, których martwe osobniki zaczęto znajdować pod turbinami już w pierwszym sezonie pracy? Ten przykład jest ważny dla polskiej debaty. Również u nas pojawiają się koncepcje lokowania turbin w lasach, więc mamy realną szansę uniknąć cudzych błędów, wyciągając wnioski z doświadczeń francuskich.
Miks energetyczny Francji
Francja ma jedną z najmniej emisyjnych elektroenergetyk w Europie, opartą na energetyce jądrowej. W 2023 r. atom odpowiadał za ok. 64% produkcji energii elektrycznej, utrzymując niski ślad węglowy systemu. Jednocześnie państwo przyspiesza rozwój OZE, by realizować cele neutralności klimatycznej i bezpieczeństwa dostaw. Energetyka wiatrowa przestała być tylko dodatkiem: w 2023 r. produkcja z wiatru sięgnęła ok. 50,8 TWh, a moc lądowych farm 21,8 GW. Równolegle zrewidowana dyrektywa RED III podniosła unijny cel udziału OZE do co najmniej 42,5% w 2030 r., wywierając presję także na Francję, która historycznie miała trudności z osiąganiem celów udziału OZE w końcowym zużyciu energii.
Na poziomie regionów obraz jest bardziej skomplikowany. Bretania importuje obecnie ok. 85% energii elektrycznej, więc lokalne OZE – lądowe farmy wiatrowe i szybko rosnące morskie – traktuje jako element bezpieczeństwa energetycznego. Jednocześnie to teren o bardzo dobrych warunkach wiatrowych, ale i gęstej sieci cennych siedlisk: od bocage po rozległe kompleksy leśne, które pełnią funkcję korytarzy ekologicznych dla migrujących zwierząt, zwłaszcza ptaków i nietoperzy. W takim krajobrazie ryzyko konfliktu między produkcją energii, a zachowaniem bioróżnorodności jest wysokie.
Sprawa Lanouée
Park wiatrowy Les Moulins du Lohan w gminie Forges de Lanouée (Morbihan) obejmuje 17 turbin Vestas V126 o łącznej mocy 64,6 MW (po 3,8 MW każda) i zajmuje ok. 0,3% powierzchni 4000-hektarowego lasu gospodarczego (rys. 1-2). Instalację uruchomiono na początku 2023 r., chociaż inwestycja przez lata budziła sprzeciw organizacji przyrodniczych i mieszkańców. Spowodowało to nawet wstrzymaniu prac w 2017 r. Jednak ostateczną zgodę na jej realizację umożliwił wyrok Rady Stanu (Conseil d’État) z kwietnia 2021 r., szeroko komentowany także poza Francją [2]. Krótko po uruchomieniu, jesienią 2023 r. lokalne organizacje przyrodnicze (Groupe Mammalogique Breton oraz Bretagne Vivante) poinformowały o masowej śmiertelności: w krótkim przedziale czasu (12 czerwca – 25 września 2023 r.) znaleziono 48 martwych nietoperzy. Liczba ta jest zapewne zaniżona, gdyż gęste runo leśne i padlinożercy utrudniają odnajdywanie zabitych zwierząt, ponadto na 4 z 17 turbin nie prowadzono standardowych przeszukiwań. Organizacje przyrodnicze alarmowały, że ofiar mogą być setki, co może mieć istotny wpływ na lokalne populacje nietoperzy, w szczególności na karliki (Pipisterllus), które ginęły najliczniej. Mechanizmy śmiertelności nietoperzy przy wiatrakach są dobrze rozpoznane: kolizje z łopatami oraz barotrauma – uszkodzenia wywołane nagłymi zmianami ciśnienia w otoczeniu obracających się łopat.
Gdzie zawiodły procedury?
Przypadek Lanouée wskazuje trzy słabe punkty tego przedsięwzięcia. Po pierwsze, nieodpowiednio wykonana ocena oddziaływania na środowisko (OOŚ), która w zróżnicowanym środowisku, jakim są lasy wymaga dłuższych, całosezonowych monitoringów akustycznych nietoperzy, ze szczególnym uwzględnieniem okresów migracji. Ponadto, należałoby zastosować modele ryzyka, gdyż odpowiednie modelowania pozwalają przewidywać konflikty jeszcze przed rozpoczęciem budowy [3]. Po drugie, na etapie planowania nie uwzględniono w pełni oddziaływań skumulowanych. W regionie nasyconym projektami – na lądzie i morzu – należało przeprowadzić ocenę skutków w skali krajobrazu, z mapowaniem korytarzy ekologicznych. Po trzecie, nie uzyskano akceptacji społecznej. Francja ma silną kulturę zaskarżania inwestycji, a długoletnie spory administracyjne spowalniają projekty i polaryzują społeczności. Wyrok w sprawie Lanouée pokazał, że sąd może uznać nadrzędny interes publiczny (energia i klimat), ale nie likwiduje to źródeł konfliktu [2].
Rys. 1. Lokalizacja farmy wiatrowej Les Moulins du Lohan w gminie Forges de Lanouée (Google Maps)
Lekcje dla Polski
Polska przyspiesza rozwój OZE na lądzie i na morzu, a w debacie pojawiają się także projekty leśne. Jeśli chcemy łączyć cele klimatyczne z ochroną przyrody, potrzebne są trwałe zasady i spójna praktyka. W szczególności należy uwzględnić: (1) Szeroko zakrojone badania naukowe dotyczące aktywności ptaków i nietoperzy w różnych typach środowisk, z uwzględnieniem zmienności sezonowej oraz różnych wysokości nad ziemią, których wyniki powinny być uwzględniane na wstępnych etapach planów lokalizacyjnych inwestycji. (2) Rzetelnie przeprowadzone OOŚ, w oparciu o aktualne wytyczne dla ptaków i nietoperzy, uwzględniające obowiązkowe modele ryzyka, poddane niezależnej weryfikacji (recenzowanie). (3) Prowadzenie monitoringu śmiertelności nietoperzy, ocenę ryzyka i bieżące reagowanie na zagrożenia. Stosowanie inteligentnych wyłączeń (smart curtailment) powoduje spadek śmiertelności nietoperzy o 60-90% przy rocznej stracie produkcji energii na poziomie zaledwie 0,5-2% [4]. (4) Partycypacja od startu – włączanie mieszkańców i organizacji przyrodniczych (transparentne dane, wspólne protokoły monitoringu, komitety interesariuszy), by ograniczać spiralę pozwów.
Rys. 2. Turbiny zlokalizowano w obrębie bardzo zróżnicowanego gatunkowo i wiekowo drzewostanu
Edukacja i świadomość społeczna
Ostatecznie sukces transformacji energetycznej zależy nie tylko od prawa i technologii, ale także od wiedzy, zaufania i społecznej akceptacji. Przykład Bretanii pokazuje, że brak rzetelnej informacji i dialogu zwiększa konflikty, a niedoszacowane oceny środowiskowe prowadzą do błędów trudnych do naprawienia. Polska może więc zyskać podwójnie: z jednej strony unikając kosztownych pomyłek, z drugiej – budując akceptację społeczną poprzez konsekwentną edukację. Trzeba jasno komunikować, że OZE wiążą się z pewnymi kosztami przyrodniczymi, ale są one nieporównywalnie mniejsze niż konsekwencje dalszego spalania paliw kopalnych dla klimatu i bioróżnorodności. Ważne jest łączenie perspektyw: pokazywanie lokalnych kosztów i korzyści oraz osadzanie ich w szerszym kontekście globalnych wyzwań – tak, by debata o energii odnawialnej była rzetelna, kompletna i uczciwa.
Trzeba nawet podkreślić, że lekcja Lanouée nie jest „przeciwko wiatrakom”. To ostrzeżenie, że leśne farmy wiatrowe mogą generować nieakceptowalne koszty przyrodnicze, jeśli ignorujemy biologię ptaków i nietoperzy oraz realia krajobrazu. Wiatr wciąż może pozostać filarem bezpiecznej, czystej energetyki – pod warunkiem, że nauka (modele i monitoring), prawo (twarde standardy OOŚ i skuteczna mitigacja), społeczeństwo (uczciwa partycypacja) oraz edukacja i komunikacja publiczna idą razem.
Wyjazd studyjny, na podstawie którego przygotowano część obserwacji i kontaktów, odbył się w ramach realizacji usługi badawczej nr 3/24 finansowanej ze środków funduszu leśnego na zlecenie Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych. Na miejscu pomocy udzieliły osoby z organizacji: ONG/GFL, LPO i FSSPX.
Bibliografia
(1) Voigt, C.C.; Bernard, E.; Huang, J.C.-C.; Frick, W.F.; Kerbiriou, C.; MacEwan, K.; Mathews, F.; Rodríguez-Durán, A.; Scholz, C.; Webala, P.W., et al. (2024) Toward solving the global green–green dilemma between wind energy production and bat conservation. BioScience, 74, 240-252, https://doi.org/10.1093/biosci/biae023
(2) Dreyfus, M. (2024). Litigation as an obstacle to renewable energy development in France-tilting at windmills? Zeitschrift für Vergleichende Politikwissenschaft, 18, 181-205. https://doi.org/10.1007/s12286-024-00598-8
(3) Froidevaux, J. S. P., Le Viol, I., Barré, K., Bas, Y., & Kerbiriou, C. (2025). A modeling framework for biodiversity assessment in renewable energy development: A case study on European bats and wind turbines. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 211, 115323. https://doi.org/10.1016/j.rser.2024.115323
(4) Whitby, M.D.; O’Mara, M.T.; Hein, C.D.; Huso, M.; Frick, W.F. (2024) A decade of curtailment studies demonstrates a consistent and effective strategy to reduce bat fatalities at wind turbines in North America. Ecological Solutions and Evidence, 5, e12371, https://doi.org/10.1002/2688-8319.12371.
Źródło: Prof. dr hab. Piotr Tryjanowski, Prof. UPP dr hab. Andrzej Węgiel, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu
Artykuł pochodzi z wydania 5-6/2025 “Nowa Energia”
