Polityka energetyczna gmin
W Polsce temat polityki energetycznej realizowanej przez samorządy staje się coraz bardziej popularny. Niestety, głównie w gronie instytucji, organizacji i ekspertów zajmujących się problematyką energetyczną na co dzień. Najbardziej zainteresowany – samorząd – powszechnie wdraża za to dobrze opanowane przez wiele lat funkcjonowania strategie uników natury formalno-prawnej, pozwalające spełnić wymogi centralnych regulatorów prawnych przy minimalnym lub żadnym nakładzie pracy. Przykładów konsekwencji, do jakich może to doprowadzić, dostarczają nam liczne kryzysy energetyczne z różnych regionów, wynikające z całego szeregu zaniechań i zaniedbań.
W ostatnim czasie ataki zimy „zaskoczyły” nas kilkakrotnie. Najpierw w połowie października 2009 r. w wyniku awarii i uszkodzeń spowodowanych „nagłym atakiem zimy” na Podlasiu od prądu zostało odciętych ponad 100 tys. osób, a w samym województwie Mazowieckim około pół mln. Kolejny „nagły atak zimy” nastąpił na początku stycznia 2010 r., czego konsekwencją było odcięcie (w wielu przypadkach na kilka tygodni) kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców różnych regionów Polski od sieci elektroenergetycznej. Z bardziej spektakularnych awarii warto jeszcze przypomnieć tę z kwietnia 2008 r. w Szczecinie. Wówczas awarię spowodowały obfite opady śniegu z deszczem, pod którego ciężarem zawaliły się słupy energetyczne odcinając miasto i okolice w promieniu 100 km na kilkadziesiąt godzin od prądu.
W ciągu całego 2009 r. podobnych awarii w Polsce było znacznie więcej, na szczęście w mniejszej skali. Dla wielu osób dotkniętych tym problemem bez odpowiedzi pozostaje pytanie, kto jest za to odpowiedzialny. Dla osób, które zgodnie z polskim i unijnym prawem odpowiadają za zapewnienie i zabezpieczenie dostaw prądu, odpowiedź jest jasna: to przyroda jest odpowiedzialna.
W epoce najwyższego poziomu rozwoju technologicznego ludzkiej cywilizacji jest to mało przekonująca odpowiedź.
Zgodnie z Dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady Europy z dnia 26 czerwca 2003 r. dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej, Państwa Członkowskie UE są obowiązane do ochrony odbiorców końcowych, a w szczególności mają za zadanie zapewnienie wprowadzenia odpowiednich zabezpieczeń chroniących słabych odbiorców, łącznie ze środkami pomagającymi tym odbiorcom uniknąć odłączenia od sieci.
Prawo definiuje słabych odbiorców jako tych, którzy ze względów ekonomicznych są zagrożeni wykluczeniem energetycznym. W tym zakresie odpowiedzialność za bezpieczeństwo energetyczne leży w głównej mierze na barkach samorządów, odpowiedzialnych za udzielanie pomocy socjalnej. Niestety przepisy prawne nie informują wprost, kto odpowiada za zaniechania w sferze modernizacji infrastruktury energetycznej, która pod wpływem nieprzychylnych warunków atmosferycznych regularnie ulega awariom, co prowadzi do chwilowego wykluczenia energetycznego osób, które są wydolne ekonomicznie.
Polskie prawo wskazuje jednakże na mechanizmy, których wdrażanie i stosowanie może przyczynić się do faktycznej obrony przed podobnymi zagrożeniami. Jednym z nich jest samorządowa polityka energetyczna. Przykłady kryzysów dobitnie pokazują, jaki jest poziom tej polityki w naszym kraju.
Odpowiedzialność za bezpieczeństwo
Postępujące zmiany klimatyczne być może doprowadzą do sytuacji, kiedy trudne i nieprzewidywalne warunki atmosferyczne staną się naturalnym elementem naszej codzienności. Stąd dziwi brak poczucia odpowiedzialności ze strony polskich samorządów w podejmowaniu środków zaradczych. Jeszcze bardziej dziwią zaniechania w tej sferze, gdy prześledzimy szereg korzyści wynikających z prowadzenia przemyślanej polityki energetycznej przez gminy.
Prawo energetyczne określa rolę samorządów wojewódzkich i gmin w tworzeniu właściwej polityki energetycznej ze względu na potrzeby lokalne, we współdziałaniu z miejscowymi przedsiębiorstwami energetycznymi oraz nowe elementy stymulacji rozwoju energetyki odnawialnej, a także efektywności energetycznej. Administracja centralna jest odpowiedzialna za nadzór nad funkcjonowaniem krajowych systemów energetycznych z uwzględnieniem zasad racjonalnej gospodarki i bezpieczeństwa energetycznego kraju.
Administracja wojewódzka uczestniczy w planowaniu zaopatrzenia w energię i paliwa na obszarze województwa, zapewniając warunki dla rozwoju połączeń infrastrukturalnych międzyregionalnych i wewnątrzregionalnych. Z kolei administracja gminy odpowiada za planowanie i organizację zaopatrzenia w energię elektryczną, paliwa gazowe i ciepło, planowanie oświetlenia miejsc publicznych i dróg znajdujących się na terenie gminy oraz sfinansowanie go. Mówiąc krótko, to w rękach władz gminy leży odpowiedzialność za bezpieczeństwo energetyczne jej mieszkańców.
Zgodnie z Ustawą Prawo energetyczne władza wykonawcza samorządu opracowuje projekt założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe.
Powinien on określać ocenę stanu aktualnego i przewidywanych zmian zapotrzebowania na ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe, przedsięwzięcia racjonalizujące użytkowanie nośników energii, możliwości wykorzystania istniejących nadwyżek i lokalnych zasobów paliw i energii, z uwzględnieniem energii elektrycznej i ciepła wytwarzanych w odnawialnych źródłach energii, energii elektrycznej i ciepła użytkowego wytwarzanych w kogeneracji oraz zagospodarowania ciepła odpadowego i z instalacji przemysłowych oraz zakres współpracy z innymi gminami. Założenia te muszą być zgodne z polityką energetyczną państwa. I polskie gminy te założenia opracowują. Później odkładają je na półkę i zaglądają tam bardzo rzadko, najczęściej jeśli wymaga tego zewnętrzna instytucja grantodawcza.
Korzyści płynące z realizacji polityki energetycznej gminy
Posiadanie przez gminę założeń do planu zaopatrzenia w poszczególne nośniki energii, służyć ma przede wszystkim porównaniu potrzeb gminy w zakresie zaopatrzenia w te nośniki z planami rozwoju przedsiębiorstw energetycznych. W przypadku, gdy przedsiębiorstwa te nie zapewniają realizacji uchwalonych przez gminy wartości zapotrzebowania w poszczególne media energetyczne, gmina musi opracować projekt planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. Taki plan pozwala osiągnąć ład energetyczny, co leży bezpośrednio w interesie lokalnej społeczności i gospodarki. Dzięki niemu udaje się pogodzić cele strategiczne rozwoju społeczno-gospodarczego gminy i plany rozwoju przedsiębiorstw energetycznych.
Posiadanie i realizacja planu tworzy warunki do zaistnienia konkurencyjnych, lokalnych rynków energii oraz do obecności inwestorów zewnętrznych zainteresowanych rozwojem infrastruktury energetycznej zgodnie z potrzebami gminy.
Spośród najważniejszych korzyści wynikających z przyjęcia i realizacji polityki energetycznej przez gminy pierwsza wiąże się z możliwościami współfinansowania inwestycji energetycznych w gminie przez przedsiębiorstwa energetyczne. Poszerzają się także możliwości pozyskiwania środków pomocowych na inwestycje energetyczne, szczególnie na te związane z ekologią. Kolejną korzyścią jest minimalizacja kosztów zaopatrzenia w energię oraz zmniejszenie zużycia nośników energii. Dobrze opracowany plan stwarza dogodne warunki dla planowania strategii rozwojowych przez przedsiębiorstwa energetyczne, pozwala także określić ekonomicznie uzasadnione warunki przyłączenia nowych odbiorców do sieci.
Jednak ze względu na fakt, że większość gmin w Polsce ogranicza się jedynie do opracowania założeń do planu, korzyści te są dla większości z nich niedostępne. Trzeba wziąć także pod uwagę to, że wykonanie prac związanych z opracowaniem planu zaopatrzenie w energię gmina uzyskuje wielowarstwową inwentaryzację istniejącej bazy technicznej, mechanizmy monitorowania i oceny stanu infrastruktury w zakresie technologii, ekonomii, uciążliwości dla środowiska. Obecnie duża część polskich samorządów nie ma pełnej wiedzy na temat ilości i jakości posiadanej infrastruktury. Proces tworzenia planu jest równoległy z procesem identyfikacji problemów związanych z infrastrukturą, zarządzaniem nią i zasobami energetycznymi.
Uzyskana w ten sposób wiedza pozwala na sprecyzowanie prognozowanych potrzeb i możliwości ich zaspokojenia, wskazuje rozwiązania, które w efekcie doprowadzą do poprawy stanu pierwotnego. Finalnie prowadzi to do zmniejszenia kosztów realizacji usług dla odbiorców końcowych, poprawia bezpieczeństwo energetyczne oraz pozytywnie wpływa na sytuację środowiska naturalnego.
Lokalny rynek zrównoważonego rozwoju
Zgodnie z Prawem energetycznym polityka w tym zakresie zarówno ze strony państwa, jak i samorządów, powinna być prowadzona w oparciu o ideę zrównoważonego rozwoju.
Oznacza on równoprawne traktowanie zaspokajania bieżących potrzeb społecznych oraz potrzeb przyszłych pokoleń.
Konieczność realizacji polityki energetycznej wynika z podstawowej sprzeczności interesów odbiorców i producentów nośników energii. Gmina nie jest samodzielnym graczem na lokalnym rynku energetycznym, wobec czego określając swoją pozycję i zadania musi uwzględniać reguły i interesy innych podmiotów lokalnego rynku energii oraz uczestników procesu planowania zaopatrzenia w energię elektryczną, ciepło i paliwa gazowe.
W tej sytuacji możliwość realizacji interesu publicznego lokalnej społeczności i jej gospodarki przez gminę wiąże się z ingerencją w funkcjonowanie rynku energii. Gminny interwencjonizm powinien brać pod uwagę nie tylko interes publiczny, ale także powinien dbać o zachowanie zasad wolnorynkowych, które ten interes wspierają. Wobec tego działania gminy powinny zmierzać do stworzenia konkurencyjnego rynku energii, umożliwienia wyboru źródeł i dostawców energii według uznania użytkowników, wypracowania mechanizmów współdziałania między producentami i odbiorcami energii, by ograniczyć koszty jej wytwarzania oraz pobierania.
W tym szaleństwie jest metoda
Realizacja lokalnej polityki energetycznej prowadzi do zapewnienia ładu energetycznego.
Chaos na tym rynku związany jest z różnorodnością jego uczestników i przeciwstawnymi interesami. Nie chodzi tylko o podział producent – konsument, ale także o komplementarność różnych systemów.
Zarówno system zaopatrzenia w energię elektryczną oraz system zaopatrzenia w gaz mogą zaspokoić potrzeby komfortu cieplnego. W tej sytuacji gmina powinna ocenić, jakiego rodzaju system energetyczny wymaga rozwoju lub modernizacji, czy może likwidacji.
Innym czynnikiem zaburzającym porządek na lokalnym rynku energetycznym jest otoczenie prawne: plany zagospodarowania przestrzennego, społeczno-gospodarcze strategie rozwojowe, plany rozwojowe przedsiębiorstw energetycznych oraz plany rozwoju odbiorców.
Prawo energetyczne nie wskazuje terminów uchwalania założeń do planów zaopatrzenia w nośniki energii ani tym bardziej nie nakazuje ustanawiania samych planów. Wobec przedsiębiorstw energetycznych nie zostały sformułowane prawne wymogi dotyczące ich planów rozwojowych.
Harmonogramy tworzenia tych wszystkich dokumentów zazwyczaj są rozbieżne, co implikuje znaczące trudności w zarządzaniu rynkiem energii i zwiększa koszty jego funkcjonowania, którymi z reguły obarczani są odbiorcy ostateczni. Wyraźnie zarysowuje się tutaj obszar działań gminy w zakresie organizacyjnym i politycznym. Zapewnienie ładu energetycznego gmina może osiągnąć poprzez ukierunkowywanie rozwoju systemów energetycznych zgodnie z celami strategicznymi rozwoju społeczno-gospodarczego. Planowanie powinno być procesem powtarzalnym i otwartym, dostosowane do nieustannie zmieniających się uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych oraz dostępnych informacji o lokalnych systemach energetycznych. Ciągła inwentaryzacja i aktualizacja danych prowadzi do szybkiego rozpoznawania pojawiających się trudności i ryzyk.
Przedstawiciele gmin kształtując zagospodarowanie przestrzenne poprzez tworzenie dokumentów planistycznych, decydują o rozwoju infrastruktury technicznej. Z kolei w wyniku realizacji wieloletnich planów inwestycyjnych, generują zapotrzebowanie na media i same w dużym stopniu konsumują energię, przez co mają bezpośredni wpływ na kształt rynku energii. Przedstawiciele samorządów mogą bezpośrednio wpływać na obniżanie energochłonności posiadanych obiektów i wszystkich podległych jednostek. Mogą budować świadomość społeczną poprzez włączanie mieszkańców do procesu decyzyjnego, dotyczącego gospodarki energetycznej.
Do barier w zakresie skutecznej realizacji polityki energetycznej należy bez wątpienia zaliczyć niepewność co do efektów jej realizacji, zmienne warunkami (ceny energii, podaż i popyt), zmienne i nieprecyzyjne regulacje prawne, brak wzorców współdziałania różnych uczestników lokalnego rynku energii, czy brak posiadania przez gminy energetycznych linii przesyłowych. Jednak mimo to, będąc gospodarzem określonego obszaru, gmina powinna czuć się zobowiązania do podejmowania działań, których efektem będzie możliwie najpełniejsze zaspokojenie interesów wszystkich uczestników rynku energii z uwzględnieniem zasad zrównoważonego rozwoju oraz dbałości o środowisko naturalne, a przede wszystkim mając na uwadze bezpieczeństwo energetyczne mieszkańców.
Wyzwania
Nie bez znaczenia pozostają wyzwania związane z realizacją Pakietu klimatycznego Unii Europejskiej. Jego realizacja w głównej mierze powinna odbywać się na poziomie lokalnym, gdyż występują tu duże możliwości zwiększania efektywności energetycznej przy jednoczesnym obniżaniu emisji gazów cieplarnianych oraz zwiększaniu wykorzystania energii odnawialnej. Weźmy przykład Szwecji, która na poziomie lokalnym w bardzo dużym stopniu (w 80%) wykorzystuje odpady komunalne do produkcji ciepła. Pozwala to nie tylko rozwiązać problem rozrastających się składowisk, ale także obniżyć całkowity bilans energochłonności lokalnej społeczności i w dużym stopniu uniezależnić zaopatrzenie w energię i zwiększyć jego bezpieczeństwo.
Gminne polityki energetyczne powinny uwzględniać zasadę Generacji Rozproszonej, która umożliwia wykorzystywanie lokalnych możliwości energetycznych. Zaliczają się do nich m.in. miejscowe małe źródła gazu, zasoby energii zawartej w biomasie, przemysłowe ciepło odpadowe, odnawialne źródła energii, tj. geotermia, wiatr, czy słońce. Gminna polityka energetyczna umożliwia skuteczne oddziaływania na zmniejszenie kosztów usług energetycznych, ochronę środowiska przyrodniczego. Powinna również stworzyć warunki umożliwiające powstawaniu miejsc pracy związanych z rozwojem usług energetycznych. Być może ze względu na swój pozornie futurystyczny charakter, nierozwiązana pozostaje w Polsce problematyka tzw. „prosumentów”, czyli jednostkowych gospodarstw domowych, które są nie tylko odbiorcami energii, ale mogą również – dzięki zainstalowanym domowym systemom wykorzystania odnawialnych źródeł energii – być jej producentami. Zapewne wraz z rozwojem technologii i świadomości społecznej aspekt ten będzie odgrywał coraz większą rolę w funkcjonowaniu lokalnych rynków energetycznych.
Narodowy Plan Rozwoju na lata 2007-2013 zakłada usprawnienie infrastruktury energetycznej, zwiększenie energii produkowanej w układzie skojarzonym, energii wytworzonej z odnawialnych źródeł energii, poprawę efektywności energetycznej gospodarki, unowocześnienie sektora energetycznego, rozwój systemów przemysłowych i połączeń transgranicznych, wspieranie rozwoju rozproszonych i lokalnych rynków paliw i energii. Realizacja tego planu przy obecnym zaangażowaniu samorządów w prowadzenie polityki energetycznej z pewnością się nie uda, czego efekty bezpośrednio dotkną mieszkańców miast i wsi, jeśli nie w postaci regularnych awarii, to na pewno w postaci wysokich cen.
Do opracowania artykułu wykorzystano m.in. materiały pochodzące z konferencji pt. „Efektywność energetyczna i planowanie energetyczne w gminach jako instrumenty polityki klimatycznej”, zorganizowanej przez Fundację Aeris Futuro 24 listopada 2009 r. w Poznaniu.
Źródło: Piotr Dominiak „Nowa Energia”
