Fundusze unijne dla energetyki. Czy wykorzystamy szansę?
Ogólnopolska konferencja pt. „Fundusze unijne dla energetyki – czy wykorzystamy szansę?” obradowała 9 i 10 grudnia 2009 r. w Warszawie. Spotkanie finansowane było w całości z funduszy Unii Europejskiej w ramach Programu Pomoc Techniczna oraz ze środków Polskiego Towarzystwa Przesyłu i Rozdziału Energii Elektrycznej – inicjatora i organizatora przedsięwzięcia.
W konferencji uczestniczyło niemal 250 osób z branży energetycznej, reprezentujących sektory: elektroenergetyczny, ciepłowniczy, gazowy, paliwowy i związany z odnawialnymi źródłami energii. Obecni byli także przedstawiciele jednostek naukowych i naukowo-badawczych, prowadzących działalność na rzecz unowocześniania i rozwoju sektora energetycznego w Polsce, samorządów oraz organizacji branżowych, a także instytucji zaangażowanych w zarządzanie i wydatkowanie unijnych funduszy: Ministerstwa Rozwoju Regionalnego (MRR), Ministerstwa Gospodarki (MG), Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW), Instytutu Nafty i Gazu (INiG) oraz Instytutu Paliw i Energii Odnawialnej.
Podczas konferencji omówiono szereg zagadnień dotyczących możliwości współfinansowania przedsięwzięć z zakresu energetyki m.in. w ramach Programów Infrastruktura i Środowisko (POIiŚ), Innowacyjna Gospodarka, Kapitał Ludzki oraz regionalnych programów operacyjnych. Przedmiotem obrad były także aspekty problemowe, odgrywające dużą rolę w procesie ubiegania się o unijne wsparcie, a dotyczące pomocy publicznej, przepisów dotyczących ochrony środowiska w kontekście przedsięwzięć sektora energetycznego, możliwości kredytowania wkładu własnego beneficjentów funduszy, specyfiki prowadzenia inwestycji energetycznych w świetle wymogów unijnych, czy wreszcie możliwości współpracy przedsiębiorstw energetycznych z samorządami w celu pozyskania funduszy UE na realizację ważnych z punktu widzenia lokalnych społeczności inwestycji.
Dużym zainteresowaniem cieszyły się wystąpienia przedstawicieli przedsiębiorstw energetycznych, będących beneficjentami unijnych funduszy. Podzielili się oni swoimi doświadczeniami w zakresie przygotowywania dokumentacji aplikacyjnej oraz realizacji projektów, ze szczególnym uwzględnieniem aspektów organizacyjnych w strukturze beneficjenta, czy księgowania i rozliczania dotacji. Podsumowaniem konferencji było wystąpienie Massima Merighiego, przedstawiciela unijnej inicjatywy JASPERS, której eksperci wspierają przygotowanie m.in. dużych projektów energetycznych. Podzielił się on z uczestnikami wnioskami z prac nad tymi projektami, omówił punkty krytyczne procesu przygotowania i realizacji projektów oraz wskazał sposoby ich eliminowania.
Jednym z ważniejszych punktów konferencji była debata z udziałem przedstawicieli branży energetycznej oraz instytucji zaangażowanych w programowanie, zarządzanie i wydatkowanie funduszy. Jej celem była wymiana doświadczeń, identyfikowanie problemów i potrzeb, jakie dotychczas zdiagnozowano w kontekście wykorzystywania funduszy UE na cele służące rozwojowi i unowocześnieniu sektora energetycznego, jak również wyznaczenie kierunków przyszłych działań w celu ułatwienia i usprawnienia pozyskiwania funduszy na przedmiotowe przedsięwzięcia w obecnej perspektywie finansowej i kolejnych.
Tematem, który wzbudził najwięcej emocji były problemy związane z wykorzystywaniem funduszy. Trudności spotykają wszystkich, jednak są one odmiennie oceniane przez zainteresowane strony. I tak wśród najistotniejszych kwestii, zgłaszanych przez uczestników debaty, należy w szczególności wymienić:
Właściwe rozdzielenie niewielkich pieniędzy, jakimi na poszczególne programy operacyjne i wspierane obszary dysponuje Minister Rozwoju Regionalnego. Obecny okres budżetowania, 2007-2013, jest pierwszym, w którym sektor energetyczny otrzymał możliwość pozyskania unijnych funduszy i stanowi niejako pilotaż ich wykorzystywania w tym obszarze. Przyznane dla energetyki środki są jednak niewielkie w stosunku do potrzeb. Prawdziwym sprawdzianem, a zarazem szansą dla Polski i energetyki będzie prawdopodobnie nowy okres budżetowania, 2014-2020. Dzięki rosnącemu zaangażowaniu Komisji Europejskiej (KE) w rozwiązywanie problemów energetycznych, możliwe będzie sprawniejsze i dokonywane na większą niż obecnie skalę, pozyskiwanie funduszy na projekty sektora, którego potrzeby inwestycyjne są ogromne.
W obecnym okresie, oprócz niewystarczającej liczby pieniędzy, problem stanowią także niewłaściwe proporcje przyznawanej alokacji w stosunku do rzeczywistych potrzeb poszczególnych obszarów… Zaobserwować można, że z jednej strony duże środki przyznaje się na działania o stosunkowo niewielkim znaczeniu i zainteresowaniu potencjalnych beneficjentów oraz odwrotnie – duże potrzeby i zainteresowanie napotykają na niewystarczające alokacje.
Ograniczenia czasowe, które determinują jakość i liczbę składanych wniosków
Mocnym rygorom czasowym poddane są zarówno instytucje wdrażające unijne fundusze (przygotowanie dokumentacji konkursowej, ogłaszanie konkursów i ocena projektów), jak i potencjalni beneficjenci, dla których aspekt gotowości realizacyjnej w procesie oceny wniosków jest niezmiernie ważny. Prowadzenie inwestycji w energetyce to – w zdecydowanej większości przypadków – proces wieloletni i skomplikowany pod względem proceduralnym. Narzucane w konkursach terminy są często zbyt krótkie, by beneficjenci byli w stanie dobrze przygotować wymagane dokumenty. Potwierdzeniem tego są doświadczenia z przeprowadzonego przez NFOŚiGW konkursu w ramach działania 9.1. POIiŚ, w którym – na etapie oceny merytorycznej II stopnia – na 36 pozytywnie ocenionych w I etapie wniosków, kryterium gotowości realizacyjnej, tj. dostarczenie w terminie wymaganego kompletu dokumentów, było w stanie spełnić zaledwie 17.
Problem ciągłego przesuwania terminów i odkładania konkursów
Ze względu na przedłużający się brak rozstrzygnięć w zakresie wymogów konkursowych dla podmiotów sektora energetycznego, w tym dotyczących pomocy publicznej, wielokrotnie aktualizowano harmonogramy ogłoszenia konkursów. Problem ten dotyczy m.in. spółek dystrybucyjnych energii elektrycznej i spółek ciepłowniczych, zamierzających aplikować o środki w ramach działania 9.2 POIiŚ. Wraz z każdą kolejną wersją harmonogramu konieczne jest dostosowywanie dokumentów aplikacyjnych. Obecnie niektóre przedsiębiorstwa energetyczne przygotowują już 13. wersję tych dokumentów.
Potrzebę uwzględniania w wytycznych rzeczywistych możliwości i ograniczeń beneficjentów
Przygotowanie i realizacja projektów współfinansowanych ze środków unijnych napotyka często na dwie strony barykady. Z jednej znajduje się beneficjent z określonymi calami inwestycyjnymi i czasem ich realizacji, z drugiej zaś KE i władze krajowe, których cele nie zawsze są zbieżne z celami beneficjenta. Zaprzestanie eksperymentowania na beneficjentach i skupienie się na ich problemach oraz realizacji konkretnych przedsięwzięć (m.in. poprzez określanie wytycznych uwzględniających rzeczywiste możliwości i ograniczenia beneficjentów) jest kluczem do sprawnej realizacji projektów.
Nadmierny formalizm
Brak przepływu doświadczeń i praktyk między instytucjami wdrażającymi fundusze unijne.
Niejednokrotnie powoduje zróżnicowane podejście instytucji do tych samych problemów.
Brak komplementarności projektów
Decyzje o dofinansowaniu projektów podejmowane są w różnych instytucjach. Powoduje to niejednokrotnie realizowanie inwestycji na obszarach, dla których nie są one niezbędne, podczas gdy w regionach i obszarach, gdzie byłyby konieczne, działania takie nie są podejmowane. Co więcej, występują także sytuacje terytorialnego nakładania się projektów finansowanych z różnych programów. Świadczy to o niedoskonałości systemu wdrażania unijnych funduszy.
Wobec intensywnego rozwoju energetyki odnawialnej w Polsce, podczas debaty odniesiono się także do aktualnego problemu, jakim jest nadmierne i niesymetryczne obciążanie odbiorców energii kosztami prowadzonych inwestycji przyłączeniowych, powstających źródeł energii odnawialnej (OZE). Wskazano na konieczność jasnego określenia zasad kompensacji tych obciążeń, dostrzegając jednocześnie rozwiązanie w funduszach unijnych, jako źródle finansowania kosztów przyłączania OZE do sieci.
Debatę zakończono konkluzją i zarazem apelem, by w procesach legislacyjnych nie przesadzać w złożoności i uregulowaniach obszarów, które tego uregulowania nie potrzebują.
Konferencja była elementem ogólnopolskiego projektu informacyjno-szkoleniowego PTPiREE, promującego fundusze unijne dla energetyki. Kolejnym jego etapem będzie cykl bezpłatnych szkoleń z zakresów:
- studium wykonalności inwestycji dla projektów z obszaru energetyki współfinansowanych z funduszy UE,
- umowa o dofinansowanie i wynikające z niej obowiązki dla beneficjenta funduszy UE realizującego projekt z obszaru energetyki.
Więcej informacji na temat zagadnień poruszanych podczas konferencji, jak również innych inicjatyw Towarzystwa w zakresie wykorzystania unijnych funduszy w sektorze energetyki znaleźć można na stronie internetowej: www.funduszedlaenergetyki.pl
Opracowanie: Magdalena Krauwicka, Agnieszka Józefiak, Biuro PTPiREE
